ขี้ครอก

ชื่อสมุนไพร

ขี้ครอก

ชื่ออื่นๆ

ขี้ครอกตัวเมีย หญ้าผมยุ่ง หญ้าอียู ชบาป่า ชมดง เส้ง ปอเส้ง

ชื่อวิทยาศาสตร์

Urena lobata L.

ชื่อพ้อง

Urena americana L., Urena americana L. f., Urena diversifolia Schumach., Urena grandiflora DC., Urena monopetala Lour., Urena reticulata Cav., Urena tomentosa Blume, Urena trilobata Vell.

ชื่อวงศ์

Malvaceae

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์:

          ไม้ล้มลุก ลำต้นตั้งตรง มีขนรูปดาว สูง 0.5-2 เมตร ใบ เป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปใบคล้ายหอก รูปรี หรือรูปไข่ กว้าง 4-12 เซนติเมตร ยาว 10-30 เซนติเมตร ใบเว้าตื้น มีขนนุ่มรูปดาว ขอบใบหยักฟันเลื่อย ดอก เป็นดอกเดี่ยวหรือดอกช่อ ดอกออกด้านข้าง หรือที่ซอกใบเป็นกระจุก 2-3 ดอก กลีบดอกรูปกงล้อสีแดง หรือชมพูอ่อน ตรงกลางสีแดง มีริ้วประดับยาวกว่ากลีบเลี้ยง เกสรเพศผู้เชื่อมกันเป็นหลอดโค้งลง อับเรณูสีม่วง เกสรเพศเมียสีม่วงเข้ม ผล ผลแห้ง มีขนรูปดาว เหนียว

 

                                                            

                                                                                                                                   ลักษณะวิสัย

 

                                                            

                                                                                                                                  ลักษณะวิสัย

 

                                                            

                                                                                                                                   ต้น ดอก และใบ

 

                                                              

                                                                                                                                  ต้น ดอก และใบ

 

                                                            

                                                                                                                                  ใบ และดอก

 

                                                            

                                                                                                                                   ดอก

 

                                                            

                                                                                                                                   ดอก

 

                                                             

                                                                                                                                  ผล

 

สรรพคุณ:

            ตำรายาไทย ต้นและใบ รสขื่น ต้มจิบแก้ไอ ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ และแก้ไตพิการ ราก รสเย็น ใช้รับประทานดับพิษร้อน ถอนพิษไข้

 

องค์ประกอบทางเคมี:

ส่วนเหนือดิน พบสารฟลาโวนอยด์ ได้แก่ mangiferin, quercetin และอนุพันธ์ของสาร kaempferol

       ใบ พบสารไตรเทอร์ปีนอยด์ซาโปนิน ได้แก่  (−)-trachelogenin, clemato-side-S

ราก พบสารimperatorin (furocoumarin)  (Islam and Uddin, 2017)

 

การศึกษาทางเภสัชวิทยา:

ฤทธิ์ทางระบบประสาท

          ทดสอบโดยป้อนสารสกัด ethanol จากส่วนเหนือดินของขี้ครอก ขนาด 250 หรือ 500 mg/kg แสดงฤทธิ์ลดปวดได้อย่างมีนัยสำคัญ เมื่อทดสอบด้วยวิธี acetic acid-induced writhing test ในหนูถีบจักร สายพันธุ์ Swissการศึกษายังพบว่าสารสกัด hexane, ethyl acetate, chloroform, acetone และ methanol ขนาด 400 mg/kg มีฤทธิ์ทำให้ง่วงซึม ในหนูถีบจักร สายพันธุ์ Swiss นอกจากนี้สารสกัด methanol จากใบขี้ครอก มีฤทธิ์ต้านการรับความรู้สึกเจ็บปวดในหนูถีบจักร สายพันธุ์ Swiss และจากการศึกษาพบว่าการป้อนสารสกัด ethanol จากใบขี้ครอก ขนาด 250 หรือ 500 mg/kg ในหนูถีบจักรสายพันธุ์ Swiss และหนูแรท สายพันธุ์ Sprague-Dawley เพศผู้ มีผลลดอาการวิตกกังวล, ต้านอาการซึมเศร้า และต้านการอักเสบได้ (Islam and Uddin, 2017)

ฤทธิ์แก้ท้องร่วง/ลดการเคลื่อนไหวของทางเดินอาหาร

          สารสกัด ethanol จากส่วนเหนือดินของขี้ครอก ขนาด 250 และ 500 mg/kg มีฤทธิ์ลดการเคลื่อนไหวของทางเดินอาหารได้อย่างมีนัยสำคัญ เมื่อทดสอบด้วยวิธี charcoal meal defecation ในหนูถีบจักร นอกจากนี้สารสกัดเมล็ดขี้ครอกสามารถลดอาการท้องร่วงจากการเหนี่ยวนำด้วยน้ำมันละหุ่ง และ prostaglandin E2 (PGE2) ที่เหนี่ยวนำให้เกิดของเหลวในทางเดินอาหารของหนูทดลอง (Islam and Uddin, 2017)

ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ

            การศึกษาฤทธิ์ของสารสกัด methanol จากรากขี้ครอก พบฤทธิ์ยับยั้ง lipid peroxidation, ต้านอนุมูล hydroxyl (OH) และ superoxide radicals(O2-) โดยมีค่าการยับยั้งได้ร้อยละ 50 (IC50) เท่ากับ 470.60, 1627.35 และ 1109.24 µg/mLตามลำดับ นอกจากนี้ยังพบว่าสามารถ ลดการเกิด lipid peroxidation, ลดปริมาณสาร malondialdehyde (MDA) ที่เกิดจากปฏิกิริยา lipid peroxidation  และลดการเกิดภาวะ oxidative stress ในตับของกระต่ายได้ (Islam and Uddin, 2017)

ฤทธิ์รักษาแผล

          ทดสอบฤทธิ์รักษาแผลในหนูแรท โดยนำสารสกัด methanol ของขี้ครอกเปรียบเทียบกับสูตรยา povidone-iodine ผลการทดสอบพบว่าสารสกัด methanol ของต้นขี้ครอกมีประสิทธิภาพในการรักษาแผลผ่าตัด (excision wound) และแผลเปิดที่เกิดจากการตัดผิวหนังส่วน full thickness ออกไป (incision wound) แผลไฟไหม้ และบาดแผลที่มีเนื้อตายได้อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (Islam and Uddin, 2017)

 

การศึกษาทางพิษวิทยา:

การทดสอบความเป็นพิษเฉียบพลัน

          การศึกษาความเป็นพิษเฉียบพลันโดยป้อนสารสกัด ethanol จากใบขี้ครอก ขนาด 2,000 mg/kg เพียงครั้งเดียว แก่หนูถีบจักรสายพันธุ์ Swiss albino และหนูแรทเพศผู้ สายพันธุ์ Sprague-Dawley พบว่าไม่มีอาการทางคลินิกที่ผิดปกติ และไม่มีมีหนูตาย  (Islam and Uddin, 2017)

 

เอกสารอ้างอิง:

Islam MT, Uddin MA. A revision on Urena lobata L. International Journal of Medicine. 2017;5(1):126-31.


Copyright © 2010 phargarden.com All rights reserved.

Appsthailand Hosting